Mua IPO Anthropic, tặng kèm thất nghiệp và ngày tận thế

Bài viết gốc từ Bloomberg, tác giả Tom Orlik, Michael Deng, Dongmiao Zhang

Biên dịch｜Speedster@Odaily

Phải nói rằng, cách nói này của các công ty AI thực sự mới lạ. Một báo cáo do Anthropic công bố vào tháng 9 cho biết, AI có thể đẩy tỷ lệ thất nghiệp của Mỹ lên gần 12%. Cùng tháng, một nhà khoa học của công ty này tuyên bố, một AI agent mất kiểm soát có khả năng dẫn đến sự tuyệt chủng của loài người. Và bản cáo bạch của chính công ty cũng có quan điểm tương tự.

"Hãy đến mua IPO của chúng tôi: chúng tôi sẽ dùng số tiền đó để cướp mất công việc của bạn, thậm chí có thể lấy mạng bạn" – nghe thật sự không giống một lời mời chào hấp dẫn. Nhưng kỳ lạ thay, nó lại mang một sức hút méo mó. Những nhà đầu tư thông minh hiểu tầm quan trọng của việc phòng ngừa rủi ro. Đã không đánh lại được những kẻ thống trị AI mới của chúng ta, chi bằng gia nhập hàng ngũ của họ? Biết đâu còn có thể dùng số tiền kiếm được để xây một căn boong-ke.

Tất cả những điều này đặt ra hàng loạt câu hỏi. Trong đó có: định giá này có hợp lý không? IPO của Anthropic dự kiến diễn ra vào cuối năm nay (tuần ngày 16 tháng 11), theo báo cáo nhắm tới mức định giá 2 nghìn tỷ USD – điều đó sẽ đưa nó vào hàng ngũ mười công ty có giá trị vốn hóa lớn nhất toàn cầu, ngang hàng với gã khổng lồ chip Đài Loan TSMC và SpaceX của Elon Musk.

Nhưng đó mới chỉ là khởi đầu. Một công nghệ đe dọa gây ra tình trạng thất nghiệp "cấp độ Đại suy thoái" cần mức lợi nhuận cao đến đâu mới đáng để đầu tư? Nếu công nghệ này đe dọa đến sự tuyệt chủng của loài người thì sao? Hãy rời mắt khỏi trái tim và hướng tới lý trí: với ngần ấy rủi ro, nếu các chính phủ quyết định can thiệp mạnh tay hơn, những dự báo lợi nhuận cao ngất trời hôm nay còn đứng vững được không?

Thị trường của lao động tri thức

Trước hết hãy nói về những quân bài Anthropic đang nắm trong tay. Các nhà đầu tư vẫn kỳ vọng doanh thu hàng năm của công ty sẽ vượt 100 tỷ USD trước cuối năm. Theo mức bội số giá trên doanh thu khoảng 20 lần của vòng gọi vốn tháng 5 của công ty, quả thực có thể suy ra mức định giá 2 nghìn tỷ USD.

Tổng thị trường có thể tiếp cận của lao động tri thức chắc chắn là đủ lớn. Bloomberg Economics tính toán rằng, sau khi loại trừ Trung Quốc, thị trường toàn cầu – tức tổng thu nhập của lập trình viên, nhà kinh tế học (e hèm) và các lao động cổ cồn trắng khác – vào khoảng 30 nghìn tỷ USD. Chỉ cần mô hình của Anthropic thực sự hiệu quả, nó luôn có thể giành được một phần trong khoản thu nhập này.

Logic này rất hấp dẫn: cho dù doanh thu hàng năm của Anthropic có tăng thêm một bậc độ lớn nữa, vọt lên 1 nghìn tỷ USD, thì cũng chỉ tương đương hơn 3% trong tổng 30 nghìn tỷ USD được gọi là có thể tranh giành. Tuy nhiên, trí tưởng tượng về quy mô thị trường khổng lồ không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành lợi nhuận trong thực tế. Chúng tôi nhìn thấy ba rào cản.

Thứ nhất, cái được gọi là thị trường "có thể tiếp cận" không hẳn dễ tiếp cận đến vậy. Các nhà nghiên cứu AI thường nói ranh giới năng lực là "răng cưa" (jagged frontier). Mô hình thực sự rất mạnh ở một số việc, chẳng hạn như viết code; nhưng yếu hơn ở những việc khác, như những nhiệm vụ khó xác minh thành bại, hoặc những công việc cần tương tác với thế giới vật lý. Ranh giới về năng lực cũng chính là ranh giới về khả năng sinh lời.

Thứ hai, cho dù tổng quy mô thị trường có lớn đến đâu, việc nhà phát triển mô hình dẫn đầu có giành được phần hay không cũng khó nói. Chuỗi cung ứng của AI rất dài. Nvidia thiết kế chip. Samsung, SK Hynix và TSMC chịu trách nhiệm sản xuất. Oracle và CoreWeave xây dựng trung tâm dữ liệu. Các công ty năng lượng cung cấp điện. Và trong lĩnh vực tài chính, tư vấn, sản xuất, những công ty ứng dụng AI cũng đều có ý định chia một phần lợi nhuận.

Tất cả những điều này có nghĩa cuộc chiến giành lợi nhuận diễn ra vô cùng khốc liệt. Các công ty công nghệ như Alphabet, Microsoft đã bố trí trên khắp chuỗi cung ứng. Họ có thể dùng lợi nhuận từ điện toán đám mây, quảng cáo, thiết bị hoặc chip để nuôi dưỡng nghiên cứu tiên phong, rồi đóng gói AI vào những sản phẩm đã bán cho hàng triệu khách hàng. Anthropic và OpenAI có quy mô nhỏ hơn nhiều, con đường dẫn tới lợi nhuận cũng ít hơn.

Thứ ba, ngay cả khi sở hữu mô hình hàng đầu thực sự sinh lời, vị trí hàng đầu cũng khó giữ. Epoch Capabilities Index cho thấy, từ năm 2024 đến nay vị trí dẫn đầu mô hình đã đổi chủ 20 lần, mô hình hàng đầu chỉ trụ được ở vị trí tiên phong khoảng bảy tuần. Trụ lại trên bảng xếp hạng rất tốn kém: mỗi lần cập nhật một thế hệ đều đồng nghĩa với việc đổ thêm một khoản tiền khổng lồ vào nghiên cứu, hạ tầng và năng lực tính toán.

Trong khi đó, các nhà phát triển Trung Quốc và các mô hình trọng số mở đang cung cấp những hệ thống đủ dùng với giá thấp hơn. Bloomberg News phát hiện, để dựng cùng một trang thương mại điện tử, Kimi K3 của Moonshot chỉ tốn bằng một phần tư chi phí so với Claude Fable 5 của Anthropic. Ngay cả khi các gã khổng lồ AI bị những đối thủ Trung Quốc rẻ hơn đánh bại, đây cũng không phải lần đầu tiên các công ty Mỹ rơi vào tình cảnh này.

Các nhà đầu tư cho rằng thị trường tiềm năng của AI rất lớn, điều đó không sai. Nhưng thị trường này rốt cuộc lớn đến đâu, và liệu nhà phát triển mô hình dẫn đầu có thể cắt được một miếng đáng kể hay không, vẫn còn chưa rõ ràng. Dữ liệu lợi nhuận gần đây của Anthropic và OpenAI – tăng trưởng nhanh nhưng chậm hơn kỳ vọng của nhà đầu tư – có thể chỉ là một cú xóc nhỏ trên quỹ đạo này, cũng có thể là tín hiệu cảnh báo sớm.

Từ thất nghiệp hàng loạt đến tuyệt chủng loài người

Nếu AI thực sự hiện thực hóa tiềm năng sinh lời của nó, cái giá có lẽ sẽ do người lao động gánh chịu, phần bánh họ nhận được sẽ ngày càng nhỏ. Một báo cáo gần đây của Anthropic đã phác họa một viễn cảnh như sau: GDP của Mỹ tăng vọt, tỷ trọng thu nhập thuộc về vốn tăng từ khoảng 40% lên gần 55%, tỷ lệ thất nghiệp vọt lên mức của Đại suy thoái. Liếc qua lịch sử kinh tế là biết, tăng trưởng và thất nghiệp cùng tăng vọt là điều khó có thể xảy ra. Nếu tất cả mọi người đều không có việc làm, ai sẽ mua số sản lượng dư thừa đó?

Nói rằng AI có thể gây ra thất nghiệp hàng loạt, điều này dễ đạt được đồng thuận hơn. Phân tích của chúng tôi dựa trên tỷ lệ nhiệm vụ mà AI có thể phát huy vai trò thực chất trong các ngành nghề khác nhau cho thấy, khoảng 26% lực lượng lao động Mỹ – khoảng 45 triệu người – đang chịu tác động. Trong đó nhóm có mức độ phơi nhiễm cao nhất là người lao động trong lĩnh vực tài chính. Phân tích dữ liệu, dự đoán kết quả, viết báo cáo, chuẩn bị tài liệu thuyết trình, đây là công việc thường ngày của các nhà phân tích Phố Wall, cũng chính là vài lĩnh vực mà AI có năng lực mạnh nhất.

Phố Wall kêu ca thất nghiệp, độc giả bình thường có lẽ chỉ rút cây vĩ cầm nhỏ nhất ra kéo vài tiếng. Muốn một nỗi lo chân thành hơn? Vậy thử xem điều này: AI có thể dẫn đến sự tuyệt chủng của loài người, hoặc ít nhất là gây ra hỗn loạn quy mô lớn.

AI agent có thể mất kiểm soát, phát động tấn công mạng vào cơ sở hạ tầng trọng yếu. Những kẻ khủng bố có thể lợi dụng AI để đẩy nhanh việc tiếp cận vũ khí hủy diệt hàng loạt. Nhìn xa hơn, một AI agent mất kiểm soát có giao diện với thế giới thực – chẳng hạn một phòng thí nghiệm tự động – có thể chế tạo vũ khí sinh học hoặc hóa học.

Những rủi ro này không còn hoàn toàn nằm trên giấy. Các agent đã thoát khỏi hộp cát kỹ thuật số, từng tấn công nền tảng AI Hugging Face và trang web của chính phủ Úc, còn biến một wiki lập trình của Đức thành bảng tin nhắn.

Một khả năng là những rủi ro tồn vong này đã bị phóng đại. Có lẽ AI tạo ra giá trị trong công việc, an toàn với thế giới, phần lớn mọi người sẽ sống tốt hơn, còn các công ty AI thì hưởng một phần lợi ích từ đó. Điều này dĩ nhiên là có thể, thậm chí có thể là kết quả khả dĩ nhất. Nhìn dòng chảy dài của lịch sử loài người, tiến bộ công nghệ luôn là động cơ của thịnh vượng, và những người dẫn đầu công nghệ quả thực đã thu hoạch được một phần trong số đó.

Một góc nhìn hoài nghi hơn là: nếu những rủi ro này là thật, chúng lại càng củng cố lý do để đầu tư. Thu nhập từ lao động sẽ đi xuống, vậy càng phải khóa chặt lợi nhuận từ vốn. Ngày tận thế không có công cụ phòng ngừa rủi ro, nhưng nói chung, những người có nhiều nguồn lực hơn có cơ hội trụ được lâu hơn ở giai đoạn áp chót là lớn nhất.

Luật chơi

Còn một góc diễn giải khác – góc nhìn này có thể khiến Phố Wall càng ngồi không yên. Nếu cách tiếp cận không can thiệp hiện nay đối với quản lý AI không trụ được lâu thì sao?

"Ta đã trở thành Thần Chết," Robert Oppenheimer, cha đẻ của bom nguyên tử, nói, "kẻ hủy diệt thế giới." Chính nhờ nhận thức được sức mạnh đáng kính sợ của công nghệ này, Tổng thống Harry Truman và những người kế nhiệm đã biến năng lượng hạt nhân thành một trong những ngành bị quản lý chặt chẽ nhất thế giới.

Nhà nghiên cứu Evan Hubinger của Anthropic tháng trước cho biết, trong thập kỷ tới AI có 10% khả năng sẽ "giết chết toàn bộ loài người". Nhà sáng lập Microsoft Bill Gates cảnh báo AI có thể giết chết một tỷ người. Còn Tổng thống Donald Trump dường như không hề nao núng, đặt việc phát triển AI nhanh chóng lên hàng ưu tiên.

Tổng thống kế tiếp của Mỹ, hoặc chính ông Trump sau bầu cử giữa nhiệm kỳ, có thể sẽ quyết định chuyển sang cứng rắn. Suy cho cùng, việc đứng ra ủng hộ một công nghệ gây ra rủi ro thất nghiệp hàng loạt và tuyệt chủng loài người, nhìn thế nào cũng không giống một lập trường chính trị có thể thắng cử.

Xu hướng đảo chiều về quản lý đã có dấu hiệu. Đầu năm 2026, Mythos của Anthropic từng bị áp một khung kiềm ch